ARAŞTIRMA

Osmanlı Devletinde Vergileme Modeli: İltizam

Osmanlı Devletinde Vergileme Modeli: İltizam
Ramazan CİNGÖR
İltizam, vergilerin ayni olarak alındığı dönemlerde Devlete ait bir gelirin ihale yolu ile şahıslara devredilmesidir. Bir başka değişle devlet bir bölge toprağının vergi toplama işini ihaleye çıkararak en fazla vergi toplarım diyen kişiye görevi devretmesidir.
16. Yüzyılda ticaret yollarının değişmesi, uzun süren savaşlar ve devletin artan masraflarını karşılamak üzere mevcut ayni gelirleri hızla nakde dönüştürme zorunluluğu sonrası Osmanlı devletin de uygulanmaya başlayan bu sistem, vergiler bölgelere göre açık artırmaya çıkarılır ve en yüksek teklifi veren kişi “Mültezim” unvanı adı altında o bölgenin vergilerini yardımcıları ile birlikte toplamaya başlardı. Osmanlı’nın gerileme ve duraklama dönemlerinde başvurulan bu toplama metodu sayesinde Mültezim, iltizam vergilerini 3 yıllık olarak peşin ödeyerek devletin ihtiyacı olan parayı karşılamış olurdu.
İltizam sistemine İslâm’ın başlangıç yıllarında “kabâle” usulü adı verilmekteydi. İltizam müessesesi Arapça’da kabâle ve dımân kelimeleri ile karşılanmaktadır. İltizam sistemi, vergi olayının ortaya çıkıp “cebrî” bir karakter kazanmasından sonra çeşitli devletlerde geniş ölçüde uygulanmıştır.
Ulaşım ve haberleşme ile diğer teknolojik imkânsızlıklar nedeniyle, merkeziyetçiliğin tam anlamıyla uygulanmasının mümkün olmadığı birçok devlette bunlardan biri olarak da Osmanlı İmparatorluğu’nda iltizam sistemi faydalı bir tahsil usulü olarak görülmektedir. ! Bu usulde mültezimler vergiyi devletten daha çabuk ve daha ucuz bir şekilde tahsil edebilmektedirler.
İltizam sistemi ortaçağ Avrupa’sın da ki Fransa ve Almanya’da uygulanan Malikâne Sistemine benzetilmektedir. Mültezimler devlete ödedikleri parayı çıkarmak ve ayrıca kazançta sağlayabilmek için bölgedeki halkı çok sıkıştırdılar. Devletin gücü zayıfladıkça, halka yapılan baskı daha da arttı. İltizam sistemi zamanla daha da bozulunca modern vergi toplama yöntemlerine geçilmiştir. İltizam sistemi Tanzimat’a kadar yürürlükte kalmış, 1839 tarihte II. Mahmud tarafından kaldırılmıştır.
İltizam sistemini yaşanmış bir hikâye ile pekiştirerek bitirelim.
Manevi büyüklerimizden Hacı Bayram-ı Veli, Ankara’ya Sultan Murad Hanın verdiği fermanla gelir ve yerleşir. Fermanda, Hacı Bayram-ı Veli hazretlerinin talebelerinin, yalnız ilim ile meşgul olmaları karşılığında, onların vergi ve askerlikten muaf tutulacağını bildirmiştir. Bunu duyan pek çok kişi, vergi ve askerlikten muaf olmak için Hacı Bayram-ı Veli’nin talebesi olduklarını söylemeye başlamışlar. Bunları söyleyen o kadar çoğalmış ki, Ankara’nın mali ve askeri düzeni bozulmuş. Sultan Murad Han, Hacı Bayram-ı Veli’den talebelerinin bir listesini istemek zorunda kalmış.
Hacı Bayram-ı Veli, Ankara’nın Kanlıgöl mevkiinde iki çadır kurup; “Bize intisap edenler, talebe olanlar burada toplansın.” diye ilan verir. Hacı Bayram-ı Veli’nin talebesi olduğunu söyleyen herkes, akın akın gelip meydanı doldurur. Hacı Bayram-ı Veli; “Dervişlerim, müritlerim! Bana intisap eden talebelerimi bugün burada kurban etmem için emrolundum.
Canını, malını benim yolumda feda eden, çadıra girsin.” buyurdu. Bütün talebelerini bir korku sardı. Bir uğultu yükseldi. Vergi ve Askerlikten muaf olmak için talebe görünenler; “Bu ne biçim mürşit; bu nasıl müritlik.” diye söylenip duruyorlardı. Hacı Bayram-ı Veli, eline keskin bir bıçak alıp çadırın kapısın da beklemeye başladı.
Topluluktan, biri erkek ile bir kadın kalabalığı yararak doğruca kendilerine ayrılan çadırlara girdiler. Arkasından Hacı Bayrım-ı Veli girerek daha önceden çadıra koymuş olduğu koyunu hemen kesti. Kırmızı bir kan, çadırın dışına aktı. Kanı gören herkes hemen kaçtı. Meydanda kimse kalmadı. Daha sonra dışarı çıkan Hacı Bayram-ı Veli; “Anladık ki, bu kadar talebemiz varmış. Bunlardan başka herkes, vergi vermek ve askerlik yapmak suretiyle, devlete olan borcunu ödemelidir.” buyurmuş.

KAYNAK
1. AKGÜNDÜZ A., Osmanlı Devletinde Belediye Teşkilatı ve Belediye Kanunları, OSAV, S.394, 2005.
2. SARI İ., Anadolu Evliyaları, Nokta E-kitap, S.209, 2016.
3. KÜÇÜKKALAY M., ÇELİKKAYA A., Osmanlı Vergi Sistemi ve Bir Vergi Tahsil Yöntemi Olarak İltizam, Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, C.10, S. 878-892.

“İnsanların fitnesinden kurtulmak istiyorsanız, çarşı ve pazarlarda sık sık bulunmayınız.”
Hacı Bayram-ı Veli

Popüler İçerikler

To Top